Rrallë ndonjë krizë, qoftë globale apo lokale, ka kaluar në Serbi pa një “bank run”, pra pa një situatë tërheqjeje masive dhe të menjëhershme të parave nga qytetarët.
Kështu ndodhi në vitin 2008 gjatë krizës botërore ekonomike, pjesërisht edhe në vitin 2020 kur shpërtheu pandemia e koronavirusit, ndërsa një tjetër vërsulim ndodhi në vitin 2022 pas nisjes së luftës në Ukrainë.
E njëjta situatë po përsëritet edhe tani, për shkak të paqartësive rreth së ardhmes së Naftës së Industrisë së Serbisë (NIS) dhe mundësisë së vendosjes së sanksioneve sekondare ndaj Bankës Kombëtare të Serbisë (NBS). Nga disa burime është konfirmuar se qytetarët po tërheqin “me panik” para nga llogaritë dhe po blejnë euro.
Kjo ka shkaktuar rritje të kursit të shitjes së euros, madje edhe mungesë të pjesshme të valutës nëpër pika këmbimi. Për të ndalur ngritjen e kursit, që në disa pika arriti deri në 120 dinarë, NBS reagoi duke hequr komisionin prej 1 për qind.
Ekspertët thonë se qytetarët “vërsulen ndaj bankave” për disa arsye: mungesë e njohurive financiare, barra e mashtrimeve të së kaluarës – sidomos gjatë viteve ’90 – dhe deklaratat e nxituara nga zyrtarët më të lartë të shtetit lidhur me pasojat e mundshme të sanksioneve ndaj NIS-it dhe NBS-së. E gjithë kjo retorikë po i shtyn njerëzit drejt vendimeve të shpejta dhe të frikshme.
Ata paralajmërojnë se duhet kujdes, sepse çdo tërheqje më e madhe depozitash mund të sjellë krizë serioze në sektorin bankar – krizë që në raste ekstreme asnjë bankë nuk do mund ta përballonte.
Retrospektivë e “vërsuljeve” ndaj bankave
Nenad Gujaniçiq, kryebroker në Momentum Securities, kujton se pas stabilizimit të sistemit bankar pas ndryshimeve të 5 tetorit, kriza më e madhe ndodhi në vjeshtën e vitit 2008 gjatë krizës globale financiare.
Në atë kohë, për shkak të kolapsit financiar ndërkombëtar dhe dobësimit të fortë të dinarit, qytetarët brenda një muaji të vetëm tërhoqën rreth 6 për qind të depozitave – afërsisht 300 milionë euro – edhe pse bankat ofronin kamata shumë të larta (deri në 7–8 për qind në depozitat valutore).
Kriza tjetër e madhe ishte mbyllja e bankave parashtetërore (Agrobanka, RBV, Privredna banka…) në periudhën 2012–2014. Sipas Gujaniçiq, atëherë nuk pati panik të madh, sepse shteti garantoj të gjitha depozitat, jo vetëm ato deri në 50.000 euro. Përjashtim ishte banka private Univerzal banka.
Dy rastet e radhës ishin në vitet 2020 dhe 2022 – pandemia dhe fillimi i luftës në Ukrainë.
Sipas tij, panika aktuale dhe mungesa e euros në menjaçnica erdhën si pasojë e tensionit rreth krizës me NIS-in dhe deklaratave të shpeshta për sanksione sekondare nga SHBA, të shoqëruara me komunikim të dobët nga zyrtarët shtetërorë.
Gujaniçiq thekson edhe një specifikë të kësaj krize: qytetarët aktualisht kanë shumë kursime në dinarë – rreth 1,7 miliardë euro (10 për qind e të gjithë kursimeve) – për shkak të kamatave të larta në dinar vitet e fundit.
Sa para janë tërhequr në krizat e mëparshme?
Sipas Gujaniçiq:
-
tetor 2008: mbi 300 milionë euro
-
mars 2020: rreth 190 milionë euro
-
mars 2022: rreth 240 milionë euro
Sidoqoftë, raporti vjetor i NBS për vitin 2012 tregon se vetëm në tetor 2008 qytetarët kanë tërhequr rreth 1,3 miliardë euro, që ishte mbi 10 për qind e të gjitha depozitave.
Pse ndodh panika?
Gujaniçiq thotë se shkaku kryesor është mungesa e kulturës financiare dhe kujtimet e rënda të mashtrimeve të së kaluarës, si dhe mosbesimi ndaj politikës aktuale ekonomike.
Profesor Veroljub Dugaliq, ish-kryetar i Shoqatës së Bankave të Serbisë, shton se frika ka edhe dimension psikologjik: qytetarët ende i mbajnë mend vitet ’90 – sanksionet, hiperinflacionin dhe kolapsin bankar.
Sipas tij, Serbia lufton për vite me dobësi strukturore që zgjidhen kryesisht me huazime të jashtme. Ngjarjet rreth NIS-it dhe diskutimet për sanksione sekondare veçse e kanë thelluar shqetësimin.
Njerëzit nisen nga logjika: “më mirë të tërheq paratë sa është koha.”
Çfarë do të ndodhte nëse do të tërhiqej mbi 20 për qind e depozitave?
Gujaničić thotë se një dalje e madhe depozitash do të shkaktonte krizë serioze, megjithëse bankat aktualisht janë të kapitalizuara mirë dhe likuide.
Në situata ekstreme, thekson ai, asnjë bankë nuk mund të mbijetojë ndaj një vërsuljeje masive të klientëve.
Gujaniçiq shton se NBS nuk ka shumë mjete për të ndërhyrë – e vetmja zgjidhje reale është zgjidhja e çështjes së NIS-it, gjë që do të ulte menjëherë panikën.
Dugalić paralajmëron se një ulje e dinarit në 120–130 dinarë për euro do të shkaktonte spirale të rrezikshme inflacionare: kurs më i lartë → çmime më të larta → më shumë panik → kurs edhe më i lartë.
Prandaj NBS po përpiqet të mbajë stabilitetin rreth 118 dinarëve.
A do të ketë “happy end”?
Gujaničić kujton se në të gjitha rastet e mëparshme, pas disa muajsh depozitat jo vetëm që riktheheshin, por edhe rriteshin.
Pas më shumë se dy dekadave tranzicion, Serbia ka një sektor bankar privat, të fortë dhe me rrezik relativisht të ulët.
Prandaj, sipas tij, ka shumë gjasa që edhe kjo krizë të përfundojë si “një stuhi e vogël” për qytetarët e lodhur nga krizat e vazhdueshme.